Ô nhiễm không khí TPHCM chủ yếu đến từ giao thông, xây dựng và hoạt động sản xuất, trong đó bụi mịn PM2.5 là tác nhân đáng lo ngại.
INTECH.,JSC khuyến nghị người dân theo dõi AQI, hạn chế tiếp xúc khi không khí xấu và sử dụng giải pháp lọc khí phù hợp.
Ô nhiễm không khí là gì?
Ô nhiễm không khí xảy ra khi môi trường không khí chứa các tác nhân độc hại ở nồng độ có khả năng ảnh hưởng đến sức khỏe con người, hệ sinh thái hoặc môi trường sống. Những chất thường được theo dõi gồm bụi PM2.5, PM10, khí nitrogen dioxide, sulfur dioxide, carbon monoxide và ozone tầng mặt đất.
Trong đó, PM2.5 là các hạt có đường kính khí động học không quá 2,5 micromet. Kích thước rất nhỏ khiến chúng có thể đi sâu vào hệ hô hấp. WHO xác định bụi mịn có liên quan đến các bệnh tim mạch, hô hấp và ung thư khi con người tiếp xúc trong thời gian dài.
Cần phân biệt hai nhóm chính:
| Nhóm ô nhiễm | Nguồn thường gặp |
| Ô nhiễm ngoài trời | Giao thông, xây dựng, nhà máy, đốt rác, bụi đường |
| Ô nhiễm trong nhà | Khói thuốc, nấu ăn, hóa chất, nấm mốc, bụi và khí từ vật liệu nội thất |
Không khí trong nhà cũng có thể bị ảnh hưởng từ nguồn ô nhiễm bên ngoài khi cửa mở, hệ thống thông gió không phù hợp hoặc công trình nằm gần đường giao thông đông đúc.
Tình trạng ô nhiễm không khí tại TPHCM
TP.HCM là đô thị có mật độ giao thông, hoạt động xây dựng, thương mại và sản xuất lớn. Chất lượng không khí vì thế có thể thay đổi theo khu vực, thời điểm trong ngày, mật độ phương tiện và điều kiện khí tượng.
Thông tin được đăng tải trên cổng ITPC TP.HCM cho biết thành phố có hơn 1,4 triệu ô tô và gần 8 triệu xe máy đang lưu hành. Nguồn này cũng dẫn dữ liệu cho thấy giao thông đường bộ đóng góp tỷ trọng lớn vào lượng bụi phát sinh tại thành phố.
Điều đó không có nghĩa toàn bộ địa bàn đều ô nhiễm giống nhau. Nồng độ chất ô nhiễm tại một tuyến đường đông xe có thể khác đáng kể so với khu vực có nhiều cây xanh hoặc ít nguồn phát thải. Một kết quả đo tại một trạm cũng không đại diện tuyệt đối cho toàn thành phố.
Bụi mịn PM2.5 là vấn đề đáng quan tâm
Bụi PM2.5 có thể phát sinh trực tiếp từ quá trình đốt nhiên liệu, khí thải động cơ và hoạt động công nghiệp. Một phần khác được hình thành trong khí quyển qua phản ứng giữa các chất ô nhiễm.
Khác với bụi lớn có thể nhìn thấy hoặc bị giữ lại phần nào ở mũi, bụi mịn có khả năng đi sâu vào phổi. Việc tiếp xúc ngắn hạn với nồng độ bụi cao có thể làm nặng thêm triệu chứng hen, kích ứng đường hô hấp hoặc giảm chức năng phổi. Tiếp xúc kéo dài làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính.
Cách đọc chỉ số VN_AQI
VN_AQI là chỉ số được tính từ số liệu quan trắc nhằm phản ánh chất lượng không khí và mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe. Các thông số dùng để tính có thể gồm PM2.5, PM10, SO₂, CO, NO₂ và O₃.
| VN_AQI | Chất lượng không khí | Gợi ý hành động |
| 0–50 | Tốt | Hoạt động ngoài trời vẫn có thể diễn ra như thường lệ |
| 51–100 | Trung bình | Người có cơ địa nhạy cảm nên chú ý theo dõi các dấu hiệu bất thường của cơ thể |
| 101–150 | Kém | Nhóm dễ bị ảnh hưởng nên hạn chế các hoạt động thể chất kéo dài |
| 151–200 | Xấu | Mọi người nên hạn chế hoạt động kéo dài ngoài trời |
| 201–300 | Rất xấu | Giảm thời gian vận động ngoài trời |
| 301–500 | Nguy hại | Sử dụng các biện pháp bảo vệ khẩn cấp |
Khi theo dõi AQI, cần xem địa điểm trạm đo, thời gian cập nhật và chất ô nhiễm chi phối. Không nên so sánh máy đo dân dụng với trạm quan trắc chuẩn mà không xét đến vị trí đặt máy và quy trình hiệu chuẩn.
Các nguyên nhân gây ra ô nhiễm không khí TPHCM
Tình trạng không khí suy giảm thường không đến từ một nguồn riêng lẻ. Đây là kết quả tổng hợp của nguồn phát thải, mật độ đô thị và điều kiện thời tiết.
Khí thải từ các phương tiện giao thông
Xe máy, ô tô, xe tải và xe buýt sử dụng nhiên liệu hóa thạch có thể phát sinh bụi, CO, NO₂, hợp chất hữu cơ và các sản phẩm của quá trình đốt nhiên liệu.
Tại các nút giao thông đông đúc, xe chạy chậm hoặc dừng chờ lâu khiến chất ô nhiễm dễ tích tụ cục bộ. Ngoài khí thải động cơ, sự mài mòn của lốp, má phanh và bụi đường bị cuốn trở lại không khí cũng góp phần làm tăng lượng bụi.
Số lượng phương tiện lớn và tình trạng ùn tắc là lý do kiểm soát khí thải đang trở thành nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược giao thông xanh của thành phố.
Bụi từ xây dựng và hạ tầng đô thị
Đào đường, phá dỡ công trình, vận chuyển cát đá và thi công nhà ở có thể phát sinh lượng lớn bụi thô. Nếu phương tiện chở vật liệu không được che chắn hoặc mặt đường không được vệ sinh, bụi có thể lan sang khu dân cư xung quanh.
Bụi xây dựng không hoàn toàn giống bụi mịn từ quá trình đốt nhiên liệu, nhưng vẫn làm giảm chất lượng môi trường và gây kích ứng mắt, mũi, họng. Các công trình cần che phủ khu vực thi công, phun ẩm hợp lý và vệ sinh phương tiện trước khi ra đường.
Hoạt động công nghiệp và sản xuất
Nhà máy, xưởng sơn, cơ sở in ấn, hóa chất, luyện kim, chế biến thực phẩm và khu xử lý chất thải có thể phát sinh bụi, mùi, hơi dung môi hoặc VOC.
Thành phần khí thải thay đổi theo ngành nghề. Vì vậy, doanh nghiệp phải xác định đúng nguồn phát sinh trước khi lựa chọn công nghệ. Dòng khí nhiều bụi có thể cần cyclone hoặc thiết bị lọc bụi; khí có tính axit có thể cần tháp hấp thụ; mùi và VOC thường được xử lý bằng vật liệu hấp phụ hoặc công nghệ phù hợp khác.
Đốt rác và sử dụng nhiên liệu không phù hợp
Đốt rác, lá cây, nhựa hoặc phế phẩm ngoài trời có thể phát tán bụi và nhiều hợp chất độc hại. Việc đốt than trong không gian kín hoặc thiếu thông gió còn làm tăng nguy cơ tích tụ CO.
WHO xác định hoạt động giao thông, công nghiệp, sản xuất năng lượng và sử dụng nhiên liệu rắn trong hộ gia đình là những nguồn quan trọng góp phần gây ô nhiễm không khí tại Việt Nam.
Ảnh hưởng từ thời tiết
Gió, mưa, nhiệt độ, độ ẩm và độ ổn định của khí quyển ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phát tán chất ô nhiễm. Khi gió yếu hoặc xuất hiện nghịch nhiệt, chất ô nhiễm có thể bị giữ gần mặt đất lâu hơn.
Vì vậy, ô nhiễm không khí TPHCM có thể tăng hoặc giảm nhanh dù lượng phương tiện không thay đổi đáng kể. Đây cũng là lý do người dân nên theo dõi dữ liệu theo thời gian thực thay vì sử dụng một kết quả đo cũ.
Ảnh hưởng từ ô nhiễm không khí ra sao?
Tác động đến hệ hô hấp và tim mạch
WHO cho biết tiếp xúc với ô nhiễm không khí ngoài trời có liên quan đến đột quỵ, bệnh tim thiếu máu cục bộ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, nhiễm trùng đường hô hấp và ung thư phổi.
Các biểu hiện ngắn hạn có thể gồm:
- Cay mắt hoặc chảy nước mắt.
- Ho, khô họng, khó chịu vùng mũi.
- Khó thở hoặc tức ngực.
- Đau đầu, mệt mỏi.
- Triệu chứng hen hoặc dị ứng nặng hơn.
Những triệu chứng này không đủ để tự chẩn đoán nguyên nhân. Người bị khó thở, đau ngực, tím tái hoặc có dấu hiệu bất thường nghiêm trọng cần được đánh giá tại cơ sở y tế.
Những nhóm có nguy cơ cao
Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh tim mạch hoặc hô hấp thường nhạy cảm hơn trước chất lượng không khí xấu. Người lao động ngoài trời, tài xế, nhân viên giao hàng và người thường xuyên di chuyển trên tuyến đường đông xe cũng có thời gian phơi nhiễm cao hơn.
Gia đình có thành viên thuộc nhóm nhạy cảm nên xây dựng thói quen theo dõi AQI, chuẩn bị thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ và điều chỉnh lịch vận động khi cần thiết.
Ảnh hưởng đến môi trường và kinh tế
Ô nhiễm không khí làm giảm tầm nhìn, tăng chi phí chăm sóc sức khỏe và ảnh hưởng đến năng suất lao động. Bụi bám trên cây, thiết bị và công trình còn làm tăng nhu cầu vệ sinh, bảo trì.
Một số chất gây ô nhiễm không khí đồng thời là tác nhân liên quan đến biến đổi khí hậu. Vì vậy, chuyển đổi sang giao thông sạch, năng lượng ít phát thải và công nghệ sản xuất hiệu quả có thể tạo ra lợi ích đồng thời cho sức khỏe và môi trường.
Cách bảo vệ sức khỏe khi chất lượng không khí xấu
Kiểm tra AQI trước khi ra ngoài
Hãy kiểm tra số liệu từ nguồn quan trắc đáng tin trước khi tập thể dục, đưa trẻ đi chơi hoặc làm việc ngoài trời trong thời gian dài.
Khi AQI ở mức kém trở lên:
- Rút ngắn thời gian vận động mạnh ngoài trời.
- Tránh tập luyện gần tuyến đường đông xe.
- Chọn đường ít phương tiện nếu có thể.
- Đóng cửa hướng ra nguồn bụi trong thời điểm ô nhiễm cao.
- Theo dõi triệu chứng của trẻ nhỏ và người có bệnh nền.
AQI phản ánh chất lượng không khí tại một thời điểm, không phải kết luận cố định cho cả ngày. Người dùng nên kiểm tra lại nếu lịch hoạt động thay đổi.
Lựa chọn khẩu trang phù hợp
Khẩu trang ôm sát khuôn mặt và có khả năng lọc hạt, chẳng hạn mặt nạ lọc bụi đạt chuẩn phù hợp, có thể giúp giảm lượng PM2.5 hít vào. Hiệu quả phụ thuộc nhiều vào độ kín, kích thước và cách đeo. WHO lưu ý mặt nạ lọc hạt cần che kín mũi, miệng và ôm sát khuôn mặt để phát huy tác dụng.
Lớp than hoạt tính trong khẩu trang có thể hỗ trợ giảm một số mùi hoặc khí nhất định. Tuy nhiên, than hoạt tính không thay thế lớp lọc bụi đạt chuẩn và không thể xử lý mọi loại khí độc.
Để ý đến chất lượng không khí trong nhà
Trong thời điểm không khí ngoài trời xấu, gia đình có thể:
- Hạn chế mở cửa liên tục về phía đường đông xe.
- Dùng khăn ẩm để lau bụi
- Tránh hút thuốc và đốt nhang quá nhiều trong phòng kín.
- Bật máy hút mùi khi chế biến đồ ăn.
- Vệ sinh hoặc thay lõi lọc đúng chu kỳ.
- Kiểm tra nguồn nấm mốc, hóa chất và mùi phát sinh trong nhà.
Theo EPA, bộ lọc HEPA thường được dùng để xử lý hạt, trong khi lớp than hoạt tính hoặc vật liệu hấp phụ được thiết kế để giảm một số khí và mùi. Thiết bị muốn xử lý cả bụi lẫn khí thường cần kết hợp hai loại vật liệu. Không có máy lọc nào loại bỏ được toàn bộ chất ô nhiễm trong nhà.
Điều chỉnh thời gian và địa điểm vận động
Nên lựa chọn:
- Công viên nằm xa trục giao thông lớn.
- Không gian tập trong nhà có thông gió và lọc khí phù hợp.
- Thời điểm AQI thấp hơn.
- Bài tập nhẹ hơn trong ngày chất lượng không khí xấu.
WHO khuyến nghị giảm thời gian ở môi trường ô nhiễm và điều chỉnh thời điểm, địa điểm vận động như những biện pháp cá nhân có thể giúp hạn chế phơi nhiễm.
Giải pháp giảm ô nhiễm không khí TPHCM
Để giảm ô nhiễm không khí TPHCM, các biện pháp cá nhân là chưa đủ. Phần lớn nguồn phát thải ngoài trời cần được giải quyết bằng chính sách giao thông, quản lý đô thị, công nghệ sản xuất và hệ thống quan trắc.
Đối với cơ quan quản lý
- Tăng cường kiểm soát và giảm lượng khí thải từ các phương tiện giao thông.
- Mở rộng, nâng cao chất lượng hệ thống giao thông công cộng.
- Khuyến khích sử dụng các loại phương tiện vận hành bằng nguồn năng lượng sạch.
- Kiểm tra bụi và khí thải tại công trình xây dựng.
- Giám sát nguồn thải công nghiệp.
- Ngăn chặn hành vi đốt rác ngoài trời.
- Mở rộng mạng lưới quan trắc và công khai dữ liệu.
- Tăng cây xanh nhưng không xem cây xanh là giải pháp thay thế việc giảm phát thải.
TPHCM đang triển khai các định hướng kiểm soát khí thải phương tiện, giao thông xanh và vùng phát thải thấp nhằm giảm tác động của giao thông đối với môi trường đô thị.
Đối với doanh nghiệp
Doanh nghiệp cần đo đạc thành phần khí thải, xác định lưu lượng, nhiệt độ, độ ẩm và nồng độ chất ô nhiễm trước khi chọn công nghệ. Một hệ thống xử lý có thể kết hợp:
- Chụp hút và đường ống thu gom.
- Cyclone hoặc lọc túi vải để giảm bụi.
- Tháp rửa khí cho dòng khí phù hợp.
- Thiết bị làm mát hoặc tách ẩm.
- Buồng hấp phụ than hoạt tính để xử lý mùi và VOC.
- Hệ thống theo dõi nồng độ khí đầu ra.
Than hoạt tính thường phù hợp với dòng khí chứa mùi, hơi dung môi hoặc VOC ở điều kiện thích hợp. Khí nhiều bụi, quá nóng hoặc có độ ẩm cao cần được tiền xử lý để tránh làm vật liệu nhanh bão hòa.
Đối với cộng đồng
Mỗi người có thể góp phần bằng cách:
- Không đốt rác hoặc phế phẩm ngoài trời.
- Bảo dưỡng phương tiện định kỳ.
- Tắt động cơ khi dừng lâu.
- Ưu tiên xe buýt, metro hoặc đi chung xe khi phù hợp.
- Báo cho cơ quan chức năng khi phát hiện nguồn phát thải bất thường.
- Phân loại và giảm lượng rác phát sinh.
- Chia sẻ thông tin AQI từ nguồn đáng tin, tránh gây hoang mang bằng dữ liệu không rõ nguồn.
Than hoạt tính có vai trò gì trong lọc khí?
Than hoạt tính là vật liệu carbon có hệ thống mao quản phát triển. Khi dòng khí đi qua lớp vật liệu, một số phân tử gây mùi, hơi dung môi và hợp chất hữu cơ có thể bám lên bề mặt than theo cơ chế hấp phụ.
- Máy lọc không khí có lớp carbon.
- Hệ thống HVAC.
- Buồng khử mùi.
- Xưởng sơn và in ấn.
- Nhà máy thực phẩm.
- Khu xử lý rác hoặc nước thải.
Than hoạt tính không phải giải pháp lọc bụi PM2.5 chính. Trong thiết bị dân dụng, màng HEPA thường đảm nhiệm lọc hạt, còn lớp carbon hỗ trợ xử lý khí và mùi. Hiệu quả của lớp carbon phụ thuộc vào lượng vật liệu, loại than, thời gian tiếp xúc, độ ẩm và chất ô nhiễm cần xử lý.
Khi than đã bão hòa, khả năng hấp phụ giảm và vật liệu cần được thay hoặc tái sinh bằng quy trình chuyên dụng. Không nên chỉ dựa vào mùi để kết luận lõi lọc còn hiệu quả.
Câu hỏi thường gặp
Ô nhiễm không khí TPHCM có xảy ra quanh năm không?
Chất lượng không khí có thể biến động quanh năm, nhưng mức độ thay đổi theo nguồn phát thải, thời tiết, vị trí và thời điểm. Một số khu vực gần trục giao thông, công trường hoặc cơ sở sản xuất có thể chịu tác động cục bộ cao hơn.
PM2.5 và PM10 khác nhau thế nào?
PM10 gồm các hạt có đường kính không quá 10 micromet, còn PM2.5 nhỏ hơn hoặc bằng 2,5 micromet. Do kích thước nhỏ hơn, PM2.5 có khả năng đi sâu hơn vào hệ hô hấp và thường được quan tâm đặc biệt khi đánh giá tác động sức khỏe.
Trời có sương mù có chắc chắn là không khí ô nhiễm không?
Không. Tầm nhìn giảm có thể do hơi nước, sương, bụi hoặc sự kết hợp của nhiều yếu tố. Cần kiểm tra số liệu quan trắc thay vì chỉ quan sát bằng mắt.
Cây xanh có loại bỏ hết bụi mịn không?
Cây xanh mang lại nhiều lợi ích cho đô thị và có thể hỗ trợ giữ lại một phần bụi. Tuy nhiên, cây xanh không thể thay thế việc kiểm soát nguồn phát thải từ giao thông, công nghiệp và xây dựng.
Máy lọc không khí có xử lý được PM2.5 không?
Thiết bị có màng lọc hạt hiệu suất cao và công suất phù hợp diện tích phòng có thể giúp giảm bụi trong không gian kín. Để xử lý thêm mùi và một số khí, nên chọn thiết bị kết hợp lớp carbon hoặc vật liệu hấp phụ phù hợp.
Than hoạt tính có xử lý hoàn toàn khí thải không?
Không. Than hoạt tính phù hợp với một số nhóm mùi, hơi dung môi và VOC nhưng không xử lý hiệu quả mọi loại bụi hoặc khí. Hệ thống công nghiệp cần được thiết kế dựa trên kết quả đo và có thể phải kết hợp nhiều công nghệ.
Khi nào cần đi khám?
Người có biểu hiện khó thở rõ rệt, đau ngực, chóng mặt nghiêm trọng, tím tái hoặc triệu chứng bệnh nền tăng nhanh nên liên hệ cơ sở y tế. Nội dung trong bài chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán chuyên môn.
Ô nhiễm không khí TPHCM là vấn đề cần được kiểm soát từ nguồn phát thải, thay vì chỉ dựa vào các biện pháp bảo vệ cá nhân. Người dân nên theo dõi AQI, giảm phơi nhiễm khi chất lượng không khí xấu và lựa chọn thiết bị lọc đúng chức năng.
Doanh nghiệp có nguồn khí thải, mùi hoặc VOC nên khảo sát thành phần ô nhiễm trước khi thiết kế hệ thống. INTECH.,JSC có thể hỗ trợ lựa chọn than hoạt tính dạng hạt hoặc viên nén phù hợp với lưu lượng, độ ẩm và mục tiêu xử lý thực tế.
Xem thêm:
